Roztoczański Park Narodowy  
Plażowa 2 22-470 Zwierzyniec  

Strona główna

 Kontakt

 Dodaj do ulubionych

  English version


Charakterystyka fizycznogeograficzna zlewni reprezentatywnej (T. Grabowski, P. Stachyra, B. Radliński)

 
            Położenie administracyjne i geograficzne

  Zlewnia Świerszcza zlokalizowana jest w woj. lubelskim, w powiatach: biłgorajskim (gminy Józefów i Tereszpol) oraz zamojskim (gminy Krasnobród i Zwierzyniec).

  W kontekście geomorfologicznym zlewnia Świerszcza położona jest w obrębie Roztocza Tomaszowskiego i zajmuje fragment Padołu Zwierzyńca, Pagórów Obroczy i Huciska oraz Roztocza Szczebrzeszyńskiego – obejmując fragment Garbu Soch i Pagórów Tereszpola (Buraczyński 2002), ryc. 3.

Ryc. 3. Położenie zlewni Świerszcza na tle jednostek geomorfologicznych.

            Budowa geologiczna

 Przebieg Roztocza, w obrębie którego położona jest zlewnia Świerszcza, pokrywa się ze strefą Teisseyrea-Tornquista (zalegającą na głębokości kilku kilometrów), stanowiącą jedną z najważniejszych granic tektonicznych Europy, oddzielającą starą prekambryjską platformę wschodnioeuropejską od młodych struktur geologicznych Europy Zachodniej (Buraczyński 1997). Skały budujące główny zrąb Roztocza, to skały okresu kredowego (osady węglanowo-ilaste i węglanowo-krzemionkowe), powstałe w ówczesnych morzach (np. obszar Garbu Soch i Pagórów Obroczy). Miąższość powstałych opok, gez i opok marglistych sięga ponad 1000 m. Od końca kredy przez cały trzeciorzęd na obszary Masywu Helacina i Pagórów Hucisk nastąpiły transgresje i regresje morza trzeciorzędowego, którego konsekwencją pozostały silnie zróżnicowane pod względem litologicznym skały: piaski i piaskowce oraz różnego rodzaju wapienie, m.in. rafowe, litotamniowe i zlepy muszlowe spotykane w Pagórach Tereszpola i Pagórach Huciska. W trzeciorzędzie nastąpiło rozdzielenie Roztocza od zapadliska przedkarpackiego. Ruchy wypiętrzające, zachodzące z różną intensywnością, doprowadziły do rozbicia pasma na szereg bloków. W epoce lodowcowej, Roztocze uległo znacznemu przekształceniu. Zmieniający się klimat w okresach glacjalnych i interglacjalnych, warunkował natężenie procesów denudacyjnych i sedymentacyjnych. W rezultacie nastąpiło złagodzenie rzeźby i zmniejszenie deniwelacji terenu. Naturalne procesy denudacyjne zostały zintensyfikowane w wyniku karczowania lasów i użytkowania rolniczego coraz to większych obszarów (Wilgat 2004).

Ryc. 4. Budowa geologiczna zlewni Świerszcza.

            Opis granic zlewni Świerszcza

   Granica zlewni od ujścia Świerszcza do rzeki Wieprz w Zwierzyńcu przebiega w kierunku SE do enklawy Biały Słup, mniej więcej równolegle do szosy Józefów-Zwierzyniec i w płaskim zalesionym terenie terasy nadzalewowej jest mało czytelna. Od enklawy Biały Słup granicę wyznacza wierzchowina masywu wzniesień Nart – od Góry Nart (323,6 m) do Góry Grele (345,4 m) – wzdłuż wąskiego grzbietu poziomu wyższego i niższego, który stromą krawędzią o wysokości 70 m opada ku Padołowi Zwierzyńca. Następnie skręca w kierunku E i przebiega wierzchowiną wzniesienia „Czerkies” pomiędzy szczytem (351,2 m), a przysiółkiem Lasowe, by ponownie skręcić w kierunku SE, a następnie, na wysokości Pagórów Huciska, zawrócić w kierunku W, w stronę osady Kruglik, otaczając dolinę wsi Stara Huta. Granicę zlewni tworzą tutaj wyraźnie widoczne wierzchowiny Pagórów Huciska o poziomie wyższym (352,4 m i 348 m) od strony NE oraz wierzchowiny w rejonie wsi Senderki, zbudowane z gez, o wysokości 342,5 m opadające w kierunku W do 305,5 m. Stoki wierzchowiny rozcinają krótkie (500-800 m) dolinki nieckowate, uchodzące do równoleżnikowej doliny Starej Huty. Jej dno o szerokości 500 m, zwężające się ku wschodowi, przegradzają wały wydmowe o wysokości do 10 m., a w części zachodniej rozcina dobrze wykształcone koryto wód okresowych (1-2 m), wskazujące na jesienno-wiosenny spływ wód. Okresowy potok zanika u wylotu doliny po północnej stronie wzgórza Kruglik. Między wzgórzem Kruglik (Pagóry Hucisk) a Wysoką Górą (Pagóry Tereszpola) granica zlewni przecina Padół Zwierzyńca – południkowo rozciągnięte obniżenie o szerokości 2 km, które wypełnia 50 metrowa seria utworów czwartorzędowych. W obszarze tym jest ona słabo czytelna, gdyż przebiega przez płaskie tereny podmokłe z licznymi zagłębieniami deflacyjnymi uroczyska Wielkie Bagno oraz pas wydm po jego bokach. Począwszy od Wysokiej Góry (323,1m) granica skręca w kierunku NW i biegnie do Góry Marchwianego (320,6 m) po osi ciągu zewnętrznego Pagórów Tereszpola stanowiących krawędź Roztocza, obejmującego trzeciorzędowe ostańce w kształcie stożków. Większość z nich ma w górnej części „czapy” twardych wapieni mioceńskich, ograniczonych krawędzią strukturalną, leżących na mniej odpornych gezach górnokredowych. Silnie rozcięty, stromy stok opada ku Padołowi Zwierzyńca, co wskazuje na rolę drenującą tego obniżenia. Od Góry Marchwianego granica zlewni skręca jeszcze bardziej na N by przez wydłużone wzgórze Hołda dotrzeć do Pagórów Soch. Docierając do Pagórów Soch granica wchodzi ponownie na główny górnokredowy wał Roztocza. Z Pagórów Soch granica skręca w kierunku NE. Wyznacza ją tutaj północna odnoga Kwaśnej Góry – wierzchowiny o wysokości 325 m zbudowanej z gezy, tworzącej płaski garb długości około 5 km. Jego zakończeniem jest Piaseczna Góra (298,2 m) opadająca łagodnym stokiem w stronę doliny Wieprza i Stawu Kościelnego w Zwierzyńcu.

 

            Rzeźba terenu i geomorfologia

  Powierzchnię zlewni Świerszcza można podzielić na trzy zasadnicze części. Część zachodnią – obejmującą szereg suchych dolin odprowadzających wodę z Pagórów Tereszpola i Garbu Soch, część centralną – Padół Zwierzyńca oraz część wschodnią, która obejmuje Pagór Obroczy i Pagór Huciska. Zrąb budowy geologicznej i rzeźby terenu w części zachodniej i wschodniej zlewni ukształtowany został w fazie ruchów laramijskich. Wtedy zostały wydźwignięte osady dwu cykli sedymentacyjnych – górnokredowego i trzeciorzędowego, poddawane w okresach późniejszych procesom erozji i denudacji (Buraczyński 2011).

 Część centralna. Stanowi ją Padół Zwierzyńca, który w Zwierzyńcu łączy się z Doliną Wieprza. Padół Zwierzyńca obejmuje południkowe obniżenie od Józefowa po Zwierzyniec. Głęboki rów doliny Pra-Wieprza wypełnia 50-metrowa seria utworów czwartorzędowych. W południowej części, szerokości do 4 km, charakterystyczną cechą dna są płaskie szerokie obniżenia deflacyjne, zabagnione i wypełnione pokładami torfu o niewielkiej miąższości. Dalszy odcinek w kierunku Zwierzyńca ma szerokość około 2 km. Misy deflacyjne są tutaj mniejsze, a pokłady torfu występują sporadycznie. Wzdłuż zachodniego zbocza Padołu uformował się pas wydm. Po stronie zawietrznej rozwinęły się duże kompleksy wydmowe o wysokości 5-10 m, natomiast po wschodniej stronie doliny występują pojedyncze, małe wydmy wysokości 1-2 m.

  Część wschodnia. Stanową ją różniące się od siebie charakterem rzeźby, podobnie jak w bloku zachodnim, Pagóry Obroczy i Pagóry Huciska. Strome i krótkie stoki zwietrzelinowo-gruzowe, o wysokości do 70 m, zachodniej i południowej krawędzi Pagórów Obroczy, wypiaszczone u podstawy, opadają bezpośrednio ku Padołowi Zwierzyńca. Wzgórze Grele porozcinane jest krótkimi dolinkami denudacyjnymi uchodzącymi do północnej odnogi rozległej suchej doliny (gdzie zlokalizowany jest przysiółek Lasowe). Dolina ta rozdziela Pagóry Obroczy od Pagórów Huciska. Jej dno wyścielone piaskami o miąższości do 10 m, rozcina dobrze wykształcone koryto wód okresowych. Od północy dolinę tą ogranicza wzniesienie Czerkies (351,2 m), na którego kulminacji występują małe wydmy podłużne (do 5 m wysokości). Położenie wydm na kulminacji wskazuje na intensywne przewiewanie piasku z Padołu poprzez suchą dolinę, aż na wierzchowinę położoną 100 m wyżej. Wschodnia odnoga doliny (we wsi Stara Huta) odprowadza wody spływające systemem dolin denudacyjnych ze zboczy Pagórów Hucisk. U wylotu dolin dają się zauważyć utrwalone stożki napływowe. Wierzchowiny wzgórz tej części zlewni zbudowane są z górnokredowych gez, a tylko w jednym przypadku występuje „czapa” utworów mioceńskich (południowe wzgórze wsi Senderki). Stoki są tutaj łagodniejsze, pokryte zwietrzeliną piaszczysto-pylastą. Dno doliny szerokości 500-800 m wypełnia kilkunastometrowa warstwa piasków deluwialnych i eolicznych z systemem wydm wysokości do 5 m. Rozbudowany ciąg dolinowy uchodzi do Padołu Zwierzyńca po północnej stronie wzniesienia w osadzie Kruglik (kredowego ostańca silnie zerodowanego przez wody ostatniego zlodowacenia).

 Część zachodnia. Stanową ją różniące się od siebie charakterem rzeźby Garby Soch i Pagóry Tereszpola. W części wschodniej Garbów Soch zbudowanych z gez okresu kredowego, wcinają się głęboko trzy dobrze rozwinięte suche doliny, których dna wysłane są osadami piaszczystymi o miąższości 5-10 m. Stoki zwietrzelinowo-gruzowe w części dolnej, pokryte piaskiem rozcinają krótkie dolinki denudacyjne (0,5-1 km). Pagóry Tereszpola obejmują południową strefę krawędziową Roztocza, ciągnącą się od Tereszpola po Górecko Stare. Wyróżniają się one odmiennym charakterem rzeźby. Powstały wskutek zróżnicowanej przestrzennie denudacji, uwarunkowanej głównie zmiennością litologiczną „czapy” wapieni mioceńskich (litotamniowych, detrytycznych i rafowych) oraz spękań tektonicznych wzdłuż linii uskoków. Ku północnemu-wschodowi wzgórza opadają krótkimi, stromymi zboczami w części wschodniej bezpośrednio do Padołu Zwierzyńca. W części zachodniej, między wierzchowinami zbudowanymi z gez górnokredowych, uformowały się krótkie suche doliny i sieć dolinek denudacyjnych rozcinających piaszczysto-pylaste stoki. Utwory eoliczne w postaci wydm w zachodniej części zlewni, występują nielicznie zarówno w dnach suchych dolin, na stokach jak i na wierzchowinach wzgórz. Na uwagę zasługuje też głęboki wykop (15-20 m) i hałdy powstałe podczas budowy Linii Hutniczej Szerokotorowej między Szozdami a Tereszpolem-Zaorendą.

Ryc. 5. Geomorfologia zlewni Świerszcza.

            Gleby zlewni Świerszcza

    Najpowszechniejszymi utworami w zlewni Świerszcza są plejstoceńskie i holoceńskie piaski rzeczne. Na nich kształtowały się gleby: bielicowe, bielice, gleby rdzawe, płowe i brunatne kwaśne. Powstały one przy dużej ilości opadów, łatwym wsiąkaniu i stosunkowo niskim parowaniu na terenach lasów iglastych z dominacją sosny, świerka i jodły. Istnieją one w różnym położeniu morfologicznym – od den dolin, przez zbocza, do wierzchowin. Wierzchowiny, najczęściej zbudowane z gez, pokrywają gleby brunatne. Zwietrzelina gez stanowi skałę macierzystą dla gleb brunatnych typowych i wyługowanych oraz gleb płowych. Zespołem roślinnym na takim podłożu jest często buczyna karpacka, np. w obrębie Garbu Soch na Bukowej Górze. W obrębie Padołu Zwierzyńca, w obszarze wododziału Świerszcza i Szumu, jeszcze przed półwieczem powszechne były procesy torfotwórcze, które w wyniku procesów melioracyjnych uległy ograniczeniu. Tylko w rejonie obszaru ochrony ścisłej Międzyrzecki utrzymują się warunki siedliskowe zbliżone do naturalnych. Dawne gleby torfowe po obniżeniu zwierciadła wody gruntowej powszechnie przechodzą w gleby murszowe (Wilgat 2004).

Ryc. 6. Gleby opracowanego fragmentu zlewni Świerszcza.

            Wody w dolinie Świerszcza

  Świerszcz uchodzi do Wieprza w Zwierzyńcu. Według Podziału Hydrograficznego Polski powierzchnia zlewni wynosi 45,5 km2 . Świerszcz jest jedynym ciekiem płynącym na prawie całej długości w obrębie RPN. Wykorzystuje on rozległą formę doliny pra-Wieprza (Padół Zwierzyńca), która przecina w poprzek garb Roztocza. Szeroka na 2-3 km, wypełniona jest osadami czwartorzędowymi o miąższości ponad 50 m.

   Ciek rozpoczyna swój bieg na wysokości 250 m n.p.m. na skraju Wielkiego Bagna w południowej części zlewni. Najwyższy fragment cieku nosi nazwę Pijawnik. W górnym odcinku Świerszcz nie ma wykształconej doliny, przypomina rów przecinający płaskie tereny podmokłe z licznymi zagłębieniami, które sąsiadują z wydmami. Dolinę czytelną na mapach 1:10000 osiąga na wys. 246,5 m n.p.m., gdzie jej szerokość zawiera się w granicach 400-800 metrów. Od zachodu towarzyszą dolinie liczne wały wydmowe, do których kształtu i kierunku dopasowuje się strumień na znacznej długości. W dnie doliny również występują niewielkie wydmy.

   Według mapy WIG z I połowy XX w., Świerszcz w górnym odcinku był krótszy o 1,5 km i zaczynał się z Szerokiego Bagna, a cały obszar rozciągający się aż do Szumu, był silnie podmokły i pozbawiony cieków powierzchniowych. Strumień uległ wydłużeniu wskutek prac melioracyjnych prowadzonych w latach 1960. i 1970. Na wschód od Florianki, istnieje niewielki zbiornik powstały wskutek przetamowania Świerszcza – Staw Florianiecki (1 ha). Poniżej tego zbiornika – na odcinku ponad 2 km (do Malowanego Mostu) strumień zasilany jest przez kilkanaście słabych źródeł przykorytowych oraz okresowy ciek wpływający od zachodu i biorący swój początek w rejonie Szozdów. Równolegle do doliny Świerszcza ciągnie się od wschodu strefa podmokłych obniżeń z okresowym ciekiem (uchodzącym do Świerszcza poniżej Czarnego Stawu), skąd następuje okresowy odpływ wód do tej rzeki.

 Na 6,1 km biegu rzeki, w odległości 1 km poniżej Malowanego Mostu, na wysokości 233,5 m n.p.m. znajduje się „dwuprzepustowy” jaz betonowy o wysokości 2,5 m, piętrzący wody Świerszcza na potrzeby Stawów Echo (około 40 ha). Część wód za pośrednictwem dwóch kanałów kierowana jest na zachód do Stawów, reszta głównym korytem płynie do rzeki Wieprz. Jaz przyczynił się do utworzenia śródleśnego zbiornika zwanego Czarnym Stawem (0,4 ha). Do tego zbiornika wpływa od SW okresowy ciek z Płowego Jeziora (naturalnego zbiornika eutroficznego o powierzchni ponad 1 ha).

  Poniżej Czarnego Stawu Świerszcz zachowuje swój naturalny, kręty bieg aż do ujścia do rzeki Wieprz. Kilkaset metrów przed ujściem, Świerszcz dzieli się na dwa ramiona. Południowo-zachodnie płynie kanałem i napełnia przepływowy zbiornik zwany Stawem Kościelnym (3,7 ha). Na odpływie ze stawu znajduje się dawny młyn wodny, poniżej którego odnoga Świerszcza uregulowanym korytem wpływa w Parku Środowiskowym w centrum Zwierzyńca do Wieprza. Północno-wschodnie ramię Świerszcza natomiast, napełnia stawy i oś wodną odtworzonego układu wodno-pałacowego. Poniżej tego układu ciek zachował naturalny, kręty bieg wartkiego strumienia o piaszczystym dnie, płynącym przez fragment starego zbiorowiska grądowego.

  Współczesny Świerszcz ma długość 9,8 km, z tego 9 km w granicach RPN. Do Wieprza uchodzi w Zwierzyńcu już poza obrębem Parku na wysokości 220,2 m n.p.m. Spadek rzeki wynosi nieco ponad 3 ‰.

Ryc. 7. Sieć hydrologiczna zlewni Świerszcza.

Pomysł i projekt - Roztoczański Park Narodowy.
Kopiowanie w całości lub w części zawartości tego serwisu bez zgody dyrekcji Roztoczańskiego Parku Narodowego zabronione.